Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να αποκρυπτογραφήσει γλώσσες που χάθηκαν στον χρόνο;

Κάθε αρχαία γλώσσα που έχει αποκρυπτογραφηθεί μέχρι σήμερα είχε ένα «κλειδί». Συνήθως επρόκειτο για ένα δίγλωσσο κείμενο, όπως η περίφημη Στήλη της Ροζέτας, ή για μια συγγενική γλώσσα που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως σημείο σύγκρισης.

Η Γραμμική Α, το σύστημα γραφής του Μινωικού πολιτισμού της Εποχής του Χαλκού στην Κρήτη, δεν διαθέτει κανένα από τα δύο. Και αυτός είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα άλυτα μυστήρια της γλωσσολογίας.

Τώρα, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπαίνει στο παιχνίδι. Όχι απαραίτητα για να αντικαταστήσει τους γλωσσολόγους, αλλά για να ενισχύσει τις υποθέσεις τους και να επιταχύνει δραματικά την έρευνα.

Το ερώτημα είναι αν το AI μπορεί πράγματι να ολοκληρώσει κάτι που η ανθρώπινη έρευνα προσπαθεί να πετύχει εδώ και περίπου έναν αιώνα.

Η Γραμμική Α και η Ετρουσκική παραμένουν άλυτοι γρίφοι

Η Γραμμική Α χαρακτηρίζεται ως «γλωσσικό απομονωμένο σύστημα», καθώς δεν έχει επιβεβαιωμένη σύνδεση με κάποια γνωστή γλώσσα, ζωντανή ή νεκρή. Για περισσότερο από έναν αιώνα, οι γλωσσολόγοι προσπαθούν να αποκρυπτογραφήσουν τα σύμβολα και τη γλώσσα που κρύβεται πίσω από αυτά, χωρίς μέχρι σήμερα να υπάρχει οριστική λύση.

Παρόμοια, αν και σε κάπως καλύτερη κατάσταση, είναι η περίπτωση της Ετρουσκικής. Η γλώσσα που χρησιμοποιούνταν στην Ιταλία πριν από την άνοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας έχει αφήσει πίσω της κυρίως σύντομες επιγραφές, πολλές από τις οποίες είναι ταφικές. Έτσι, οι ερευνητές έχουν καταφέρει να συγκεντρώσουν ένα περιορισμένο λεξιλόγιο, όμως η γραμματική και το βαθύτερο νόημα της γλώσσας εξακολουθούν να τους διαφεύγουν.

Και οι δύο περιπτώσεις αποτελούν ιδανικά πεδία για την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης.

Το AI ως «ερευνητικός βοηθός»

Μια πρόσφατη περίπτωση ανέδειξε τόσο τις δυνατότητες όσο και τους περιορισμούς της νέας τεχνολογίας. Τον Ιούνιο του 2026, ένας αυτοδίδακτος μηχανικός τεχνητής νοημοσύνης και ερασιτέχνης γλωσσολόγος υποστήριξε ότι έκανε ένα σημαντικό βήμα προς την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Α.

Η προσπάθειά του ξεκίνησε από μια υπόθεση: ότι μία άγνωστη λέξη σε επιγραφή προσευχής μπορεί να προέρχεται από σημιτική ρίζα που σημαίνει «κατοικώ» ή «διαμένω».

Στη συνέχεια, χρησιμοποίησε προγραμματιστικά εργαλεία που βασίζονταν στην AI, προκειμένου να ελέγξει το συγκεκριμένο ηχητικό μοτίβο σε ολόκληρο το διαθέσιμο σώμα κειμένων της Γραμμικής Α.

Σύμφωνα με τον ίδιο, κατάφερε να αποδώσει αξίες σε 40 σύμβολα και να δημιουργήσει ένα λεξιλόγιο 408 λέξεων. Η ερμηνεία του είναι ότι η Γραμμική Α αποτελεί μια εξαφανισμένη γλώσσα της σημιτικής γλωσσικής οικογένειας, στην οποία ανήκουν μεταξύ άλλων τα Εβραϊκά και τα Αραμαϊκά.

Ωστόσο, το σημαντικότερο στοιχείο αυτής της υπόθεσης δεν είναι απαραίτητα η ίδια η συγκεκριμένη ερμηνεία, η οποία παραμένει υπό εξέταση. Είναι ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιήθηκε η τεχνητή νοημοσύνη. Το AI δεν είχε την αρχική ιδέα. Αυτή προήλθε από τον άνθρωπο, αναφέρει δημοσίευμα του The Conversation.

Η τεχνητή νοημοσύνη λειτούργησε ως ένας εξαιρετικά γρήγορος ερευνητικός βοηθός, ελέγχοντας μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα μια ανθρώπινη υπόθεση σε χιλιάδες χαρακτήρες. Μια διαδικασία που, αν γινόταν αποκλειστικά χειροκίνητα, θα μπορούσε να απαιτήσει μήνες.

Εκεί όπου η τεχνητή νοημοσύνη είναι πραγματικά ισχυρή

Η μεγαλύτερη δύναμη του AI σε τέτοιου είδους έρευνες είναι η δυνατότητα να αναζητά και να ελέγχει μοτίβα σε τεράστιες ποσότητες δεδομένων.

Μπορεί να εξετάσει μέσα σε λίγα λεπτά αν μια υπόθεση για ένα σύμβολο ή μια λέξη εμφανίζεται με συνέπεια σε ολόκληρο το διαθέσιμο αρχείο. Μπορεί επίσης να εντοπίσει επαναλαμβανόμενες ακολουθίες που ενδέχεται να μην είναι εύκολο να αναγνωρίσει το ανθρώπινο μάτι και να βοηθήσει στην αποκατάσταση κατεστραμμένων ή αποσπασματικών επιγραφών, προβλέποντας ποιοι χαρακτήρες θα μπορούσαν να λείπουν.

Υπάρχει επίσης η δυνατότητα του λεγόμενου «cross-lingual transfer». Πρόκειται για μια διαδικασία κατά την οποία ένα μοντέλο που έχει εκπαιδευτεί σε μια γνωστή γλώσσα μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να εντοπίσει μοτίβα σε μια άγνωστη αλλά συγγενική γλώσσα.

Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει όταν κάποιος που γνωρίζει ισπανικά μπορεί να αναγνωρίσει ή να υποθέσει τη σημασία ορισμένων λέξεων στα πορτογαλικά. Τέτοιες προσεγγίσεις έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί με επιτυχία σε γλώσσες όπως η Ουγκαριτική, μια εξαφανισμένη σημιτική γλώσσα που μιλιόταν κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, περίπου μεταξύ 1300 και 1190 π.Χ., στην αρχαία παραθαλάσσια πόλη Ουγκαρίτ, στη σημερινή Συρία.

Εκεί, όμως, υπήρχε ένα σημαντικό πλεονέκτημα: οι ερευνητές γνώριζαν ήδη τη γλωσσική οικογένεια στην οποία ανήκε.

Το μεγάλο «ταβάνι» της τεχνητής νοημοσύνης

Η στατιστική αναγνώριση μοτίβων δεν μπορεί να δημιουργήσει νόημα από το μηδέν. Χρειάζεται ένα «κλειδί»: μια γνωστή γλωσσική οικογένεια, ένα δίγλωσσο κείμενο ή κάποιο άλλο στοιχείο που θα επιτρέψει στους ερευνητές να ξεχωρίσουν ποια μοτίβα έχουν πραγματική σημασία και ποια αποτελούν απλώς συμπτώσεις.

Η Γραμμική Α και η Ετρουσκική είναι δύσκολες ακριβώς επειδή αυτό το σημείο αναφοράς απουσιάζει ή είναι ελλιπές. Και όσο ισχυρή κι αν γίνει η υπολογιστική ισχύς, δεν μπορεί από μόνη της να δημιουργήσει αυτό το «κλειδί».

Μπορεί το AI να «μιλήσει» με έναν Μινωίτη;

Θεωρητικά, εάν υπήρχε ένα αρκετά μεγάλο σώμα κειμένων, ένα μοντέλο AI θα μπορούσε να εκπαιδευτεί τόσο καλά ώστε να «συνομιλεί» με έναν υποθετικό Μινωίτη ή Ετρούσκο, βασιζόμενο αποκλειστικά στα στατιστικά μοτίβα που έχει μάθει.

Θα μπορούσε να αναγνωρίζει επαναλαμβανόμενες λέξεις και δομικά στοιχεία της γλώσσας και να τα χρησιμοποιεί σε διαφορετικά συμφραζόμενα. Έτσι, θα μπορούσε να δημιουργήσει κάτι που στην επιφάνεια θα έμοιαζε με μια περιορισμένη συνομιλία.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα μπορούσε απαραίτητα να δώσει στον άνθρωπο μια πραγματική μετάφραση. Η «γλωσσική επάρκεια» και η κατανόηση του νοήματος δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Ένα μοντέλο μπορεί να μάθει ποια σύμβολα εμφανίζονται το ένα μετά το άλλο και ποιες λέξεις συναντώνται συχνά μαζί, χωρίς να γνωρίζει ποτέ τι πραγματικά αντιπροσωπεύουν.

Το πρόβλημα της επαλήθευσης

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η αξιολόγηση μιας πρότασης που προέρχεται από τη χρήση AI είναι τόσο δύσκολη.

Συνήθως, μια νέα μετάφραση μπορεί να ελεγχθεί σε σύγκριση με φυσικούς ομιλητές, άλλα κείμενα ή ένα σώμα επιστημονικής γνώσης που έχει διαμορφωθεί μέσα από δεκαετίες έρευνας. Στην περίπτωση μιας πραγματικά μη αποκρυπτογραφημένης γλώσσας, τίποτα από αυτά δεν υπάρχει.

Χωρίς μια μηχανή του χρόνου, δεν υπάρχει τρόπος να γνωρίζουμε με απόλυτη βεβαιότητα αν μια προτεινόμενη ερμηνεία είναι σωστή.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο στην περίπτωση της Γραμμικής Α, καθώς ολόκληρο το σωζόμενο σώμα της αποτελείται από περίπου 7.500 χαρακτήρες. Πρόκειται για ένα τόσο μικρό σύνολο δεδομένων, ώστε σχεδόν οποιαδήποτε υπόθεση μπορεί να εντοπίσει διάσπαρτες αντιστοιχίες που φαίνεται να την υποστηρίζουν.

Γι' αυτό και οι σχετικές θεωρίες βασίζονται τόσο πολύ στην ανεξάρτητη αξιολόγηση ειδικών και στην επιστημονική κρίση, περισσότερο από ό,τι σε οποιονδήποτε βαθμό στατιστικής βεβαιότητας.

Το «AI εντόπισε ένα μοτίβο» και το «AI βρήκε τη σωστή σημασία» είναι δύο εντελώς διαφορετικοί ισχυρισμοί, οι οποίοι είναι εύκολο να συγχέονται.

Το AI δεν θα λύσει μόνη της το αρχαίο μυστήριο

Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να βοηθήσει στην αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Α ή της Ετρουσκικής. Το αντίθετο.

Η AI μπορεί να λειτουργήσει ως ένας πραγματικός επιταχυντής της έρευνας, συμπιέζοντας χρόνια χειροκίνητης σύγκρισης και ανάλυσης σε λίγα λεπτά και επιτρέποντας σε περισσότερους ερευνητές να ασχοληθούν με προβλήματα που μέχρι σήμερα απαιτούσαν τεράστιους ανθρώπινους και θεσμικούς πόρους. Ωστόσο, δεν καταργεί τα δύο στοιχεία που χρειάστηκε διαχρονικά κάθε επιτυχημένη αποκρυπτογράφηση.

Το πρώτο είναι ένα πραγματικό σημείο αναφοράς. Το δεύτερο είναι η αυστηρή ανθρώπινη αξιολόγηση, η οποία μπορεί να ξεχωρίσει μια πραγματική ανακάλυψη από μια απλώς εντυπωσιακή σύμπτωση.

Μέχρι να εμφανιστεί ένα τέτοιο «κλειδί» για τη Γραμμική Α ή την Ετρουσκική, ο ρόλος της AI θα παραμένει αυτός που είναι σήμερα: ένας εξαιρετικά γρήγορος βοηθός σε ένα πολύ παλιό και βαθιά ανθρώπινο μυστήριο.